Hassas yazar işgalcileri kızdırdı
59 yıl önce 8 Mart’ta yitirdiÄŸimiz Hüseyin Rahmi Gürpınar, roman ve öykülerini oya gibi iÅŸlemekle kalmaz, çok iyi örgü örer, dikiÅŸ nakışla uÄŸraşırdı. Kız gibi yetiÅŸtirilen sanatçının "Mürebbiye" romanı 1919′da sinemaya uyarlanınca iÅŸgalcileri küplere bindireceÄŸini kimse düşünemezdi. Gürpınar, sansüre uÄŸrayan ilk Türk filminin yazarı olarak tarihe geçti
15 Åžubat 2003 tarihli gazetelerden bir haber: "Bilim adamları, Bush’a mektup yazarak, Dünya’ya bir asteroit çarpacaksa, bunu önceden bilemeyeceklerini haber verdiler". Oysa Hüseyin Rahmi Gürpınar, bundan 91 yıl önce yazdığı "Kuyruklu Yıldız Altında Bir Ä°zdivaç" romanında, Halley kuyruklu yıldızının tehdit ettiÄŸi Ä°stanbul’da neler yaÅŸandığını ballandıra ballandıra anlatmıştı!
Zaten ballandırmak onun doÄŸasında vardı. PadiÅŸah yaveri Mehmet Sait PaÅŸa’nın 1864 Ä°stanbul doÄŸumlu oÄŸlu Hüseyin Rahmi, üç yaşında öksüz kalmıştı. Girit’e, paÅŸa babasının yanına gönderilmiÅŸ ama o yeniden evlenince Ä°stanbul’a anneannesinin yanına dönmüştü. Bugün müze olan Heybeliada’daki evinde, anneanne ve teyzesiyle geçen çocukluÄŸu, Gürpınar’ın kiÅŸiliÄŸini biçimlendirecekti: Örgü örmek, dikiÅŸ nakış, reçel ve dondurma yapmak dahil en usta aşçılara parmak ısırtan mutfak becerisi. Ä°nsan iliÅŸkilerinde kadın inceliÄŸi, küçük dünyalara, dar ufuklara sıkışmış, belki kıstırılmış hanımların, tekdüze yaÅŸamına biraz olsun renk katmak için imgelem (muhayyile) gücüne de sarıldığını gösteren bol abartı, ballandırma…
Roman ve öykü dalında verdiÄŸi birçok üründe, kadınsı ayrıntıları büyük ustalıkla iÅŸleyen Gürpınar’ın bir özelliÄŸi de çok alçakgönüllü oluÅŸuydu. Mısır gezisinde çektirip bir arkadaşına gönderdiÄŸi, deve üzerindeki fotoÄŸrafının arkasına ÅŸunları yazmıştı: +*b "Ömrümde çıkabildiÄŸim en son yükseklik".
Ama yazar, yapıtlarında sivri oklarını gizli-açık hedeflere göndermekten kaçınmıyordu. ÖrneÄŸin, "Mürebbiye" (1899) romanındaki, babasından kalan servetle debdebeli bir yaÅŸam süren, "gözükapalı Batıcı" Dehri Efendi’nin, aslında Ahmet Vefik PaÅŸa olduÄŸu öne sürülür. Söz konusu yapıtın dikkat çekici bir yönü de 1919′da Ahmet Fehim tarafından yapılan sinema uyarlamasının Türkiye iÅŸgalcisi "düvel-i muazzama"yı kızdırmış olmasıdır. Ä°ÅŸgal kuvvetlerince Anadolu’da oynatılması yasaklanan "Mürebbiye", sansüre uÄŸrayan ilk Türk filmi olmuÅŸtur.
"Bu yapıtın seçilmesinde bir baÅŸka etkenin, iÅŸgal altındaki bir sinemanın istilacılara karşı ’sessiz direnmesi’ olduÄŸu söylenebilir. (…) Kadın kahraman, bir Türk ailesine mürebbiye olarak kapılanan, ailenin erkeklerini birbirine düşüren, düşük ahlaklı bir Fransız yosmasıydı. Bundan dolayıdır ki, Gürpınar’ın alafrangalığa düşkün bazı ailelerin baÅŸlarına gelebilecek gülünç ve tehlikeli durumları anlatan bu romanı, 1919 Ä°stanbul’unda, bilinçli ya da bilinçsiz, bir protesto özelliÄŸi kazanıyordu".
Mustafa Kemal’in öngördüğü üzere daha sonra "geldikleri gibi gidecek" iÅŸgalcilere yönelik bu "yumuÅŸak atın çiftesi"ni hiç kimse, herhalde üstadın kendisi bile beklemiyordu!..
AkÅŸam Gazetesi - Kerim Evren - 10 Mart 2003 Pazartesi